Vita-ikoon van de profeet Elia
Enige tijd geleden kon ik een Russische ikoon met de titel ‘Vurige hemelvaart van de H. Profeet Elia’ kopen. Hij is in het midden van de 19e eeuw gemaakt, meet 26,7 x31 x 2,8 cm en weegt 1,322 kg. Hij is prachtig op bladgoud geschilderd en kent fijne penseelstreken. In de literatuur wordt regelmatig over deze Elia-ikoon geschreven. De oudste vita-ikoon van Elia die ik tegenkwam, stamt uit einde 1200. Voor mij werd het zoeken naar de betekenis en de achtergrond van deze ikoon een verassende ontdekkingsreis. In het eerste deel van mijn verhaal volg ik het levensverhaal van Elia zoals dit in de Bijbel te lezen is (1 koningen 16, 29 tot 2 Koningen 2; 18). In het tweede deel schrijf ik over opmerkelijke zaken rond deze vita-ikoon.
Het leven van de profeet Elia
De profeet Elia – zijn naam betekent ‘Jahwe is mijn God’ – kwam uit Tisbe in Gilead, een streek ten oosten van de Jordaan. Zijn feestdag wordt in de orthodoxe kerk op 20 juli gevierd. Hij leefde in het midden van de negende eeuw voor Christus onder koning Achab en deze koning deed, wat slecht is in de ogen van Jahwe. Hij liet bijvoorbeeld in Samaria een tempel voor Baäl bouwen en richtte daar een altaar op. Hij en zijn vrouw vereerden Baäl. Zijn regeerperiode staat bekend om politieke stabiliteit, maar ook om religieuze conflicten, onder andere met de profeet Elia.
God in de wolken van de hemel zegent Elia, terwijl deze in de vlammen-koets naar Hem toekomt.
De profeet Elia zegt tegen koning Achab: ‘Zo waar Jahwe leeft, de God van Israël in wiens dienst ik sta, de eerstkomende jaren zal er geen dauw of regen komen, tenzij ik het zeg.’ Hierna vertelt Jahwe Elia, dat hij weg moet vluchten naar een schuilplaats in de Wadi Kerit. Mogelijk heet deze tegenwoordig Wadi el-Arab in Jordanië, gezien de overeenkomst met het Hebreeuwse woord voor ‘raven’. Drinken kan hij daar uit de rivier en God zorgt ervoor dat raven tweemaal daags brood en vlees naar Elia brengen.
Toen door de droogte het water niet meer door de rivier stroomde, zei Jahwe tegen Elia dat hij naar Sarefat in de buurt van Sidon moest gaan. Daar trok hij in bij een weduwe. Door de droogte was er geen graan en olie meer, maar als door een wonder bleven er meel uit de pot en olie uit de kruik van de vrouw komen. Zo hadden ze elke dag te eten: zij, Elia en haar familie. Na enige tijd werd het kind van zijn gastvrouw erg ziek, zodat alle leven uit hem week. Elia bad tot God om de levensadem in de borst van het kind te laten terugkeren en daarna kwam deze weer tot leven.
Vierhonderdvijftig tegen één
Na drie jaar droogte, zei Jahwe tegen Elia dat hij naar koning Achab moest gaan om hem te vertellen dat het weer zou gaan regenen. Als Elia vervolgens bij Achab komt, verwijt deze hem dat Elia het was, die het drie jaar niet had laten regenen. ‘Nee’, zegt Elia, ‘Die schuld ligt duidelijk bij u, omdat uw koningshuis en uzelf door Baäl te vereren de wetten van Jahwe hebben overtreden’. Hij vraagt aan Achab om 450 priesters van Baäl naar Karmel te sturen om daar een stier aan Baäl te offeren. Ze moeten wel Baäl zélf vragen om het vuur onder de stier op het altaar aan te steken. Maar hoe ze ook schreeuwden, zichzelf verwondden en dansten: er kwam geen Baäl om het vuur op het altaar te laten branden.
Daarna bouwde Elia met twaalf stenen een altaar bij de Karmel, stapelde er brandhout op en legde er de in stukken gesneden stier op. Hij liet er driemaal vier kruiken water overgieten. Vervolgens bad hij tot Jahwe en een verterend vuur uit de hemel verbrandde de stier, het hout, het water en zelfs de stenen van het altaar. De 450 priesters van Baäl liet hij in het dal van Kison ter dood brengen.
Het had echter nog steeds niet geregend. Maar Elia bad op de Karmel tot Jahwe en na enige tijd barstte er een geweldige regenbui los.
Elia moet opnieuw vluchten
Koning Achab vertelde aan zijn vrouw Izebel wat Elia had gedaan. Deze werd zó kwaad dat ze zei dat Elia hetzelfde lot zou ondergaan als de priesters van Baäl. Opnieuw moest Elia vluchten en hij verstopte zich diep in de woestijn onder een bremstruik, verlangend naar zijn dood. Daar viel hij in slaap. Er kwam echter een engel die hem wakker maakte en een brood en een kruik water bij hem achterliet. Opnieuw ging Elia onder de struik liggen en voor de tweede keer kwam een engel met water en brood. De engel beval hem op weg te gaan en Elia liep veertig dagen en nachten door de woestijn, tot hij bij de Horeb kwam. Hij ging daar een grot binnen om er de nacht door te brengen. In die nacht verscheen God aan hem in het gefluister van een zachte bries. God stuurde Elia terug naar de woestijn van Damascus en Elia zalfde enkele mensen tot koning. Daar ontmoette hij zijn dienaar Elisa. Elia wierp zijn mantel over hem heen en Elisa ging met hem mee. In de jaren hierna zijn de twee profeten – Elia en Elisa – onafscheidelijk. Beiden kenmerken zich door rechtvaardigheid en sociale bewogenheid.
In de jaren daarna gaf Elia koning Achab die in een ivoren paleis woonde, advies en verweet hem regelmatig dat hij niet leefde naar de wetten van Jahwe. Achab krijgt namelijk op een onrechtmatige manier de wijngaard van zijn buurman Nabot. Elia voorspelde dat zowel koning Achab als zijn vrouw gedood zullen worden en dat de honden zijn bloed gaan oplikken.
De tijd kwam dat Jahwe Elia tot zich wilde nemen en Elisa was altijd bij hem. Ze kwamen bij de Jordaan en Elia sloeg met zijn mantel op het water. Dit vloeide links en rechts weg, zodat ze beiden droog de Jordaan konden oversteken. Terwijl ze door het water liepen vroeg Elia aan Elisa: ‘Wat kan ik nog voor je doen, voor ik van jou word weggenomen?’ Elisa antwoordde: ‘Laat mij dubbel in uw geest delen’. (Elisa wilde door Elia behandeld worden als de eerstgeboren zoon, die bij een erfenis een dubbel deel krijgt.)
Plotseling kwam er een wagen van vuur met paarden van vuur ervoor, en Elia werd in een stormwind meegevoerd naar de hemel. Elisa kreeg de mantel van Elia, die in de wind van hem was afgewaaid en Elia maakt hem daarmee tot zijn opvolger.
Wat valt er nog meer over deze ikoon te vertellen?
In de joodse traditie geldt Elia als degene die praktische problemen helpt op te lossen, omdat hij voor verzoening tussen ouders en kinderen kan zorgen. In het dankgebed na de maaltijd wordt over Elia gezegd: ‘Moge hij ten goede worden herinnerd, hij brenge ons goede tijdingen, redding en troost.’ Aan het einde van elke sabbat wordt gezongen; ‘Elia de profeet, moge hij spoedig komen met de messias, de afstammeling van David.’
Elia is de enige Oud-Testamentische profeet wiens leven veel op ikonen is afgebeeld. Hij wordt gezien als een prefiguratie van zowel Johannes de Voorloper als van Christus zelf. Johannes de Voorloper wordt door sommige tijdgenoten gezien als de teruggekeerde Elia (Johannes 1, 21). Tijdens de openbaring op de berg verschijnt Elia samen met Mozes aan enkele leerlingen van Jezus. In Lukas 9; 18 vraagt Jezus aan zijn leerlingen: ‘Wie zeggen de mensen dat ik ben?’ en zijn leerlingen antwoorden: ‘Johannes de Doper, maar anderen zeggen Elia’. Bij Matthëus denken omstanders dat de aan het kruis stervende Jezus om Elia schreeuwt (Matthëus 27, 47). Daarnaast wordt de vurige hemelvaart van Elia gezien als een voorafbeelding van de hemelvaart van Christus.
De mantel van Elia
De mantel van Elia krijgt een bijzondere betekenis in het verhaal. Deze wordt gebruikt om de Jordaan – net als de Rode Zee bij Mozes – te laten splijten, zodat Elia en Elisa er droog doorheen kunnen lopen. Na de hemelvaart van Elia gebruikt Elisa hem op dezelfde manier en Elisa kan tussen de wateren van de Jordaan door lopen. De profeten uit Jericho die dat zagen, zeiden toen tegen elkaar: ‘De geest van Elia is op Elisa neergedaald.’ De mantel staat hier voor de wijsheid en het godsvertrouwen dat van de profeet Elia overgegaan is op de profeet Elisa. De mantel van Elia kan ook gezien worden als symbool van de ziel van Elia die nu bij Elisa is. Op ikonen van Elia van verschillende tijden zijn meerdere manieren te zien hoe Elisa de mantel van Elia krijgt: de mantel waait van de wagen, Elisa klampt zich vast aan de mantel en Elia werpt de mantel en kijkt daarbij naar Elisa.
Elia stond bekend als wonderdoener. Men riep de heilige aan, omdat hij weersomstandigheden kon beïnvloeden. Op deze manier geldt hij als beschermer tegen brand en onweer. Omdat hij het in perioden van grote droogte kon laten regenen, werd Elia in Rusland de schutspatroon van de boeren en van de oogst.
Het hemelse brood dat door de raven op bevel van Jahwe aan Elia in de woestijn wordt gebracht, doet mij denken aan het manna voor het joodse volk tijdens hun woestijntocht. Ook wordt het gezien als het Oud-Testamentische type van de Eucharistie.
Elia heeft veel gemeen met het leven van Johannes de Voorloper. Ze leefden beiden enige tijd in de woestijn. Beiden predikten tegen het zedelijk verval aan een koningshof. In beide gevallen was het een koningin die daartoe aanleiding gaf. En beiden zijn door de koningin vervolgd.
De profeet Maleachi voorspelt in de 6e eeuw voor Christus: ‘Voordat de dag van Jahwe aanbreekt, die groot is en ontzagwekkend, stuur ik jullie de profeet Elia, en hij zal er voor zorgen dat ouders zich verzoenen met hun kinderen en kinderen zich verzoenen met hun ouders.’ Marcus verwijst daarnaar, als Jezus na zijn verheerlijking op de berg met zijn leerlingen over Elia spreekt (Marcus 9; 11 – 13).
De hemelvaart van Elia anticipeert op de Nieuw-Testamentische hemelvaart van Christus. De profeet is niet gestorven, maar werd in een storm in een vurige wagen ten hemel opgenomen. Er zijn vita-ikonen waarop ook de geboorte van Elia wordt afgebeeld. Deze was namelijk ook ‘vurig’: twee engelen wikkelen de pasgeboren Elia niet in doeken, maar in vlammen.
Verwijzingen:
Katholieke Bijbel Stichting – N.B.V. Studiebijbel
Das grosse Buch der Russischen Ikonen, Vladimir Ivanov, Uitgave Herder
Russische Iconen: De ontdekking van Elia – Christel Toth
Iconen, tekst en naamverklaringen van 250 heiligen – Simon Koopman – 2009
Ikonen van de 16e tot de 20ste eeuw, uitgegeven door Sint-Dimpna- en Gasthuismuseum Geel 1992